وقتى كه بطلان اديان قديمه به پيروان اهل كتاب روشن شد ، آنوقت بلا اختيار وضع اديان خودشان را نيز از آنها قياس خواهند كرد ، و خواهند فهميد كه اگر دين حق در دنيا لزوم مىداشت ، چرا چندين هزار سال خداوند عالم پيغمبر برحقى نفرستاد كه آن اديان باطله را از روى زمين كم كند ، تا زمان حضرت موسى ؛ مگر تا آن زمان اين دنيا و اين بندگان تعلق به او نمىداشت ؟ يا مگر تا آن زمان نمىدانست و خبر نداشت كه دنياى او را اديان باطله ملوث كرده‌اند . آنوقت به فكر فرستادن حضرت موسى و ديگر رفقايش افتاد . . . » « 1 » اين بود شمه‌يى از افكار تند و افراطى اندرزهاى سياسى و اجتماعى ملكم به رفيق همرزمش آخوندزاده ، اكنون برمىگرديم به حوادث اجتماعى آن ايام . يكى از وقايع پرارزش تاريخى در عهد ناصر الدين شاه ، قيام مردم در راه لغو قرارداد « رژى » است ، با اين تلاش ثمربخش ، مردم خريد و فروش تنباكو را در اختيار خود گرفتند و براى نخستين‌بار به ناصر الدين شاه و اجانب نشان دادند كه مىتوانند از حقوق و منافع ملّى خود دفاع نمايند . مخالفت مردم با قرارداد رژى چون قرارداد رژى از رجب ( 1307 ه . ق ) فروش تنباكو را در اختيار اجانب مىگذاشت ، مورد اعتراض مليّون و آزاديخواهان در داخل و خارج ايران قرار گرفت . سيّد جمال الدين اسدآبادى و ميرزا رضاى كرمانى ، تبليغات وسيعى عليه اين قرارداد انجام دادند ، مخصوصا سيّد چندين نامه به ميرزاى شيرازى كه مرجع تقليد شيعيان در آن دوران بود نوشت . چون مطبوعات زير فشار سانسور قرار داشتند مردم با انتشار شب‌نامه‌ها به روش دولت و دربار اعتراض مىكردند و شبانه اعلاناتى عليه رژى و استبداد حكومت بر درهاى مساجد ، كاروانسراها ، معابر عمومى و سفارتخانه‌ها چسبانيدند ، از جمله نوشتند : « . . . تنباكو مال ايرانى ، خريدار استعمال كننده ايرانى ، به چه دليل فروش و خريد منحصر به اجانب شده است ؟ » چنان كه كسروى يادآور شده است در جريان اين مبارزه و مخالفت « . . . پيش از همه تبريز به كار برخاست و مردم آگهيهاى كمپانى را كه به ديوارها چسبانيده بودند پاره كردند و به‌جاى آن نوشته‌هاى شورانگيز چسبانيدند . . . » « 2 »

--> ( 1 ) . گفتگوى ملكم و آخوندزاده ، الفباى جديد و مكتوبات ص 290 به بعد . ( 2 ) . احمد كسروى ، تاريخ مشروطه ايران ، امير كبير ، ص 15 .